«تاریخ بی خردی»؛ از افسانه ها تا عصر جدید

محمدعلی شفیعی
«تاریخ بی‌خردی از تروآ تا ویتنام»، کتابی به قلم تاریخ‌نگار مشهور آمریکایی، باربارا ورتهایم تاکمن است. ترجمهٔ این کتاب ارزشمند به قلم حسن کامشاد توسط نشر کارنامه در 678 صفحه چاپ و منتشر شده است.
2804
به گزارش سیاست پارسی، 

باربارا تاکمن، صاحب آثار پرمخاطب دیگری چون «توپ‌های ماه اوت» و «سلام اول» نیز هست. او برای توپ‌های ماه اوت، برندهٔ جایزهٔ پولیتزر نیز شده است. تاکمن که سال‌ها ریاست انجمن مورخان آمریکا و فرهنگستان هنر و ادبیات آمریکا را بر عهده داشته، صاحب سبکی خاص در روایت تاریخ هست که در ادامه به آن اشاره خواهد شد. از نکات موردتوجه در مورد وی آن است که پدر تاکمن، موریس ورتهایم صاحب نشریه The Nation و رئیس کنگره یهودیان آمریکا بوده است و مادرش نیز دختر هنری مورگنتا، سفیر وودرو ویلسون در امپراتوری عثمانی بوده است.

تاکمن در تمام آثارش تلاش کرده علاوه بر استفاده از سبک ادبی و روایی در تاریخ‌نگاری، زاویه دید متفاوتی نیز نسبت به وقایع تاریخی اتخاذ کند.

وی را می‌توان از تاریخ نویسان صاحب سبک برشمرد. تاکمن در تمام آثارش تلاش کرده علاوه بر استفاده از سبک ادبی و روایی در تاریخ‌نگاری، زاویه دید متفاوتی نیز نسبت به وقایع تاریخی اتخاذ کند. او در تاریخ بی‌خردی، به برش‌هایی از تاریخ می‌پردازد که عموماً آشنایی کلی نسبت به آن‌ها وجود دارد اما نکتهٔ موردتوجه این کتاب آن است که رویکرد و زاویه دید تاکمن، رویکرد خاصی است. تاکمن در فصل اول کتاب نسبت به این زاویه دید توضیح می‌دهد. او در این فصل که عنوان آن «پیگیری سیاست‌های مغایر با منافع خویش» است، تئوری کلی حاکم بر کتاب را توضیح داده و تعریفی برای مفهوم بی‌خردی ارائه می‌دهد، او می‌گوید:

«در این بررسی سیاستی را نابخردانه خوانده‌ایم که واجد سه شرط باشد: اول آنکه نه‌تنها از دید حال به گذشته بلکه در زمان خود ناقض غرض انگاشته شده باشد... دوم اینکه می‌باید راه دیگری سوای آن راه پیموده شده وجود می‌داشته است. شرط سوم این است که سیاست موردبحث باید متعلق به گروه باشد نه یک فرد حکمران، و از طول عمر سیاسی یک نفر تجاوز کند.»

فصل‌های بعدی کتاب هرکدام به نقل یکی از حوادث تاریخی می‌پردازد که به‌زعم نویسنده شامل این تعریف از بی‌خردی می‌شوند و سعی کرده این حوادث را از منظر همین نظریه، نگاه کند.

فصل دوم به روایت داستان اسب چوبین تروآ می‌پردازد. اینکه در این واقعه، بسیاری از مردم آن سرزمین در زمان همان واقعه نیز در مورد این اسب هشدار دادند و شواهد موجود نیز شواهد شک‌برانگیزی بودند اما بااین‌حال، سیاست واردکردن این اسب به شهر که مغایرت واضحی با منافع همهٔ افراد داشت، پیگیری شد و چنان نتیجه‌ای را رقم زد.

فصل سوم داستان پاپ‌های رنسانس و جدا شدن پروتستان‌ها در بازهٔ 1470- 1530 را نقل می‌کند. در این فصل داستان شش نفر از پاپ‌های عصر رنسانس روایت می‌شود که چگونه هرکدام از آن‌ها با پیگیری سیاست‌هایشان، ضربه‌ای بر اعتماد عمومی به دستگاه پاپی زدند و اعتبار خود و نظام پاپی را در منظر عمومی و دیگر حاکمان، از بین بردند. بازهم مانند فصل قبل و تئوری کلی حاکم بر کتاب، اینجا نیز شواهدی ارائه می‌شود که خود پاپ‌ها و اطرافیانشان، اطلاع کافی از اشکال سیاست‌های مورد اتخاذشان داشته‌اند اما بازهم آن را پیگیری کردند.

در این فصل استدلال می‌شود که چطور همهٔ این سیاست‌ها تنها و تنها برای آن بوده است که «حرف خود را بر کرسی بنشانیم» وگرنه، در همان زمانِ اتخاذ این سیاست‌ها نیز به مضرات آن آگاهی کافی وجود داشته است.

فصل چهارم و فصل پنجم، شاید بتوان گفت به فراخور ملیت نویسنده، به مسائل مرتبط با آمریکا می‌پردازد. فصل چهارم در مورد سیاست‌های حکومت بریتانیا در سال‌های پیش از استقلال ایالات‌متحده می‌پردازد. سیاست‌هایی که منجر به جدایی مستعمره‌نشین‌های آمریکا از بریتانیا شد. در این فصل اشاره می‌شود که این مستعمره نشینان نیز، تمایلی به جدایی از بریتانیا نداشتند و حتی راهکارهای مختلفی ارائه می‌کردند که به نفع هر دو بوده است و مانع جدایی و استقلال آن‌ها می‌شد. اما بریتانیایی‌ها با بی‌خردی تمام، سیاستی را در پیش گرفتند که منتج به اعلام استقلال این سرزمین و نتیجتاً ضربهٔ مالی و اعتباری بزرگی به خودشان شد. در این فصل استدلال می‌شود که چطور همهٔ این سیاست‌ها تنها و تنها برای آن بوده است که «حرف خود را بر کرسی بنشانیم» وگرنه، در همان زمانِ اتخاذ این سیاست‌ها نیز به مضرات آن آگاهی کافی وجود داشته است.

فصل آخر کتاب نیز اشاره دارد به جنگ ویتنام و خیانتی که آمریکاییان با ورود به این جنگ به خود کردند. ورودی که حتی از لحظهٔ اول، به اشتباه بودن آن آگاه بودند. همان‌ها سعی در جلوگیری از بازگشت فرانسه به این کشور پس از جنگ جهانی دوم داشتند اما به‌تدریج با تصور جلوگیری از نفوذ کمونیسم به این منطقه، برخلاف مطالعهٔ اندیشکده های این کشور و نظر کارشناسان نظامی و غیرنظامی، خود را روزبه‌روز بیشتر درگیر این کشور کردند و خسارات زیادی را به اعتبار و اقتصاد خود واردکردند. خساراتی که همچنان گریبانگیر این کشور است علاوه بر اینکه مانع از گرایش این کشور به کمونیسم نیز نشد. تاکمن در این فصل چهار بی‌خردی برای ایالات‌متحده در مواجهه با ویتنام بر می‌شمرد:

«اولین آن افراط پیاپی در ابراز واکنش بود، بی‌خردی دوم در توهم قدرت مطلق بود، نظیر توهمی که پاپ‌ها از آسیب‌پذیری خود داشتند. بی‌خردی سوم خشک‌مغزی و ناهماهنگی شناختی، و بی‌خردی چهارم به کار انداختن اهرم‌ها به‌جای اندیشیدن بود.»

نشانه‌های بی‌خردانه بودن چنین سیاست‌هایی، از ابتدا مشخص بوده و بسیاری از کارشناسان و سیاستمداران نیز به آن‌ها اذعان می‌کردند، اما حاکمان به آن بی‌توجهی کرده و به رویه خود ادامه می‌دانند.

همان‌طور که در فصل اول گفته‌شده بود، نشانه‌های بی‌خردانه بودن چنین سیاست‌هایی، از ابتدا مشخص بوده و بسیاری از کارشناسان و سیاستمداران نیز به آن‌ها اذعان می‌کردند، اما حاکمان به آن بی‌توجهی کرده و به رویه خود ادامه می‌دانند. به‌عنوان نمونه در مورد جنگ ویتنام ژنرال لوکر گفته بود تسخیر ویتنام نیم میلیون سرباز لازم دارد و «حتی در آن صورت هم انجام نمی‌پذیرد». این نه‌تنها پیش‌بینی موردی یک نفر، بلکه حرف بسیاری حتی در بالاترین رده‌های اجرایی دولت و جنگ بوده است که در کتاب به آن‌ها اشاره‌شده است. اما به دلایل اشاره‌شده در بالاتر، شاهد آن بودیم که ایالات‌متحده به اعمال خود ادامه می‌دهد و خود را در ویتنام گرفتار می‌کند.

تاریخ بی‌خردی، تنها یک کتاب تاریخی نیست؛ کتابی است که برش‌هایی از تاریخ را از منظری جدید نگاه می‌کند و این امکان را به ما می‌دهد تا با تعمق در آن‌ها، بتوانیم بی‌خردی تصمیم‌گیری‌های هرروزهٔ سیاسی و اجتماعی را در اطرافمان کنکاش کنیم و به آن‌ها پی ببریم.

همان‌طور که گفته شد، تاریخ بی‌خردی، تنها یک کتاب تاریخی نیست؛ کتابی است که برش‌هایی از تاریخ را از منظری جدید نگاه می‌کند و این امکان را به ما می‌دهد تا با تعمق در آن‌ها، بتوانیم بی‌خردی تصمیم‌گیری‌های هرروزهٔ سیاسی و اجتماعی را در اطرافمان کنکاش کنیم و به آن‌ها پی ببریم. از این منظر کتابی است که نه‌تنها برای مطالعهٔ تاریخ، بلکه برای دید پیدا کردن به عواقب تصمیم‌گیری‌ها در دیگر عرصه‌های اجتماع نیز می‌تواند مفید و کارساز باشد. همچنین ادبیات روان و داستان گونهٔ آن کمک می‌کند تا به‌راحتی خوانده شود و قابلیت استفاده عمومی هم داشته باشد.