اهداف ترکیه در بازی با سرنوشت پناهجویان

محمد حسن طاهری
ترکیه بارها از مسئله پناهجویان برای به پیشبردن اهداف سیاسی خود در قبال اتحادیه اروپا بهره برداری کرده است اما آیا دور جدید بازی اردوغان با کارت پناهجویان آن هم در روزهایی که شیوع کرونا یک تهدید جهانی حساب شده و در بین جمعیت پناهجو نیز می تواند منجر به تلفات بسیاری شود، می تواند ترکیه را به اهدافش برساند؟
2845
به گزارش سیاست پارسی، 

حملات موفقیت آمیز ارتش سوریه در ماههای اخیر و درگیری‌های شدید میان ارتش سوریه و تروریست‌های مورد حمایت ترکیه، به آزادسازی مناطق زیادی از استان ادلب انجامید. پس از آن، در هفته اول اسفند عملیات مشترک سوریه و روسیه در استان ادلب، منجر به کشته شدن حداقل 33 نظامی ترکیه شد. به همین دلیل شورای عالی امنیت ملی ترکیه با حضور اردوغان در هشتم اسفند 1398 نشست ویژه ای داشت که ماحصل آن، تصمیم ترکیه برای گشودنِ مرزهای خروجی ترکیه به روی پناهجویانِ سوری بود. هرچند از ماهها قبل نیز برخی از مقامات ترکیه از جمله اردوغان تهدید کرده بودند که راه را برای  عبور پناهجویان به اروپا باز خواهند کرد.

با باز شدن مرزها توسط ترکیه، هزاران آواره سوری تلاش کردند از طریق استان "ادیرنه" (Edirne) درمنتهی الیه غرب ترکیه وارد یونان شوند که منجر به بروز ناآرامی های خشونت بار در مرز ترکیه و یونان شد. گفته می شود ترکیه سه میلیون و هفتصد هزار پناهجوی سوری را در خود جای داده‌است.

اکنون این سوال مطرح است که آیا توافق 18 مارس 2016 میان ترکیه و اتحادیه اروپا در خصوص ممانعتِ ترکیه از سیل مهاجرین به اروپا در ازای دریافت کمک های اتحادیه را باید خاتمه‌یافته تلقی کرد؟ ترکیه از گشودن مرزهای خود بروی آوارگان سوری و ایجاد موج جدیدی از مهاجرت، در پی چه اهدافی است؟ اروپا متقابلا چه سناریویی را دنبال می کند؟

با باز شدن مرزها توسط ترکیه، هزاران آواره سوری تلاش کردند از طریق استان "ادیرنه" (Edirne) درمنتهی الیه غرب ترکیه وارد یونان شوند که منجر به بروز ناآرامی های خشونت بار در مرز ترکیه و یونان شد.

 

ترکیه چه می خواهد؟

بررسی مواضع مقامات ترکیه در ماهها و هفته های اخیر، نوعی نارضایتی را نسبت به کشورهای اتحادیه اروپا نشان می‌دهد. ترکیه عمدتا بر انتظار از اتحادیه برای جلب کمک بیشتر متمرکز بوده‌است. «عمر چِلیک» (Ömer Çelik) سخنگوی حزب عدالت و توسعه در 27 فوریه اعلام کرد: «ترکیه دیگر نمی تواند راه مهاجرین به سمت اروپا را سد کند، لذا باید دید که کشورهای عضو اتحادیه اروپا چه کمکی می توانند به ترکیه بکنند.» وی از ناتو خواست که در طرف ترکیه قرار بگیرد، اما تاکید کرد که سیاست مهاجرت ترکیه تغییر نکرده ولیکن ترکیه در موقعیتی است که دیگر نمی تواند راه پناهجویان را ببندد.

مقامات ترکیه بارها ادعا کرده اند که اتحادیه اروپا برخلاف ترکیه به تعهدات خود طبق توافق دو جانبه 2016 عمل نکرده‌است. اردوغان اتحادیه اروپا را به عدم رعایت کامل الزامات پیمان پناهندگان سال 2016 متهم می‌کند. بطور کلی ترکیه معتقد است:

  • توافق «لغو روادید» میان ترکیه و اتحادیه اروپا (مطابق بند 5 توافقنامه) امضا نشد.
  • 3 میلیارد یورو از 6 میلیارد یورو توافق شده ( که قرار بوده که تا پایان 2018 در دو مرحله پرداخت گردد) پرداخت نشد. (طبق بند 6 توافقنامه)
  • قرارداد همکاری‌های گمرکی به روزرسانی نشد. (بند 7 موافقتنامه)
  • اتحادیه اروپا طرح اسکان مجدد پناهجویان را برای انتقال بخشی از سه و نیم میلیون پناهجوی سوری ساکن ترکیه به کشورهای اروپایی را اجرا نکرد.
  • در مقابل، ترکیه در عمل به تعهدات خود طبق توافق 18 مارس 2016 تاحد زیادی مهاجرت‌ها در دریای اژه را کنترل کرد و سفرهای غیرقانونی را تا 97 درصد کاهش داد.

اردوغان در 12 اسفند 98 گفت که تعداد بیشتری از پناهندگان به زودی تلاش می‌کنند تا وارد اتحادیه اروپا شوند. وی گفت: «احتمالا اروپا به زودی با میلیون‌ها پناهنده روبرو می‌شود.»

اغلب مقامات اروپایی هدف ترکیه را از گشایش مرزها، فشار به اروپا و باج‌خواهی تفسیر کردند. اتحادیه اروپا در واکنشی از ترکیه خواست که در قبال کمک‌های اتحادیه، مهاجران را در خاک خود نگه‌دارد.

 

اروپایی ها چه می گویند؟

با بازشدن مرزهای ترکیه بروی پناهجویان، مقامات اروپایی تحرکات دیپلماتیک خود را برای متوقف‌کردن این شرایط نابسامان آغاز کردند. «اورزولا فون در لایِن» (Ursula von der Leyen) رییس کمیسیون اجرایی اتحادیه اروپا با سفر به یونان سعی کرد تا ضمن بررسی اوضاع از نزدیک، یونان را بعنوان خط مقدم اتحادیه اروپا در برابر مهاجران احتمالی تقویت کند.

اروپایی‌ها می‌گویند ترکیه که از تعدادی از گروههای (تروریستی) درگیر در سوریه حمایت می‌کند، هفته هاست که با روسیه در حال مذاکره ناموفق برای پایان دادن به حمله نیروهای سوریه علیه آخرین سنگر تروریست‌ها در ادلب است. اما نتیجه‌ای نداشته است. لذا ترک‌ها از اروپا می‌خواهند که در زمینه‌های مالی و پشتیبانی از اقدامات نظامی این کشور در سوریه، حمایت‌های بیشتری از ترکیه انجام دهد. اغلب مقامات اروپایی هدف ترکیه را از گشایش مرزها، فشار به اروپا و باج‌خواهی تفسیر کردند. اتحادیه اروپا در واکنشی از ترکیه خواست که در قبال کمک‌های اتحادیه، مهاجران را در خاک خود نگه‌دارد. نخست‌وزیر یونان در 13اسفند گفت ترکیه می‌خواهد از ما باج بگیرد. این درحالی است که «اورزولا فون در لاین» در 13 اسفند در یونان وعده داد که 700 میلیون یورو برای کنترل بحران پناهجویان به یونان کمک کند. او آشکارا از یونان در حفظ امنیت مرزهای اروپا در برابر هجومِ پناهجویان حمایت کرد. وی با بیانی کنایه‌آمیز خطاب به ترکیه گفت: «کسانی که می خواهند انسجام اروپا را بیازمایند، ناامید خواهند شد. آژانس کنترل مرزی اتحادیه اروپا (EU-Grenzenschutzbehörden Frontex) آماده عمل است و چندین قایق محافظت ساحلی، یک هواپیما و صدها نگهبان مرزی را به مرزهای یونان می فرستد. ما مواضع خود را حفظ خواهیم کرد و متحد باقی خواهیم ماند. اولویت اول ما حفظ مرزهای خارجی است.»

«فیلیپو گراندی» (Filippo Grandi) کمیساریای پناهندگان سازمان ملل متحد، در ژنو از کشورهای اروپایی خواست تا از یونان حمایت بیشتری به‌عمل آورند: «یونان یک کشور عضو اتحادیه اروپا است ، بنابراین اتحادیه اروپا باید کمک کند."»"چارلز میشل"(Charles Michel) رئیس شورای اتحادیه اروپا  به ترکیه هشدار داد كه موافقت‌نامه پناهندگان با اتحادیه اروپا را رعایت كند. همچنین «ژوزپ بورِل» (Josep Borrell) مسئول سیاست خارجی و امنیتی اتحادیه اروپا از ترکیه خواست که به تعهدات پایبند باشد. وی گفت که اقدامات یک‌جانبه ترکیه نباید جان مردم را به خطر بیندازد. اقدامات یک‌جانبه این کشور مانع توسعه روابط بر پایه اعتماد است. ما مشکلات ترکیه را درک می‌کنیم اما اجازه نمی‌دهیم از پناهجویان به‌عنوان عامل فشار بهره‌برداری کند. اروپا درباره پرداخت پول بیشتر به ترکیه تصمیم می‌گیرد اما زیر بار تهدید ترکیه نمی‌رود.

نزدیکی ترکیه به روسیه و مذاکرات دوجانبه با پوتین را می توان بیشتر برای افزایش قدرت چانه زنی اردوغان در برابر اتحادیه اروپا در نظر گرفت.

 

تلاش اردوغان برای جلب حمایت اروپا از اقدامات نظامی اش در سوریه 

بنظر می‌رسد اردوغان در پی جلب حمایت بیشتر اتحادیه اروپا در نقش ترکیه در صحنه سیاسی و نظامی سوریه است. وی این حمایت را در ابعاد مالی، نظامی و سیاسی می‌خواهد.  به‌عبارت دیگر باز کردن مرزها برای ترکیه، به مفهوم «سهم عادلانه از مسئولیت پناهجویان» میان اتحادیه اروپا و ترکیه است. سناریوی مطلوب برای ترکیه، اصلاح موافقت‌نامه 2016 به نفع این کشور است. مواضع ماه‌هایِ اخیر مقامات ترک حاکی است ترکیه نیم نگاهی هم به عملی شدن «منطقه امن» در شمال ترکیه دارد. گِلِه مقامات ترکیه از امریکا در خصوص عدم همکاری ایالات متحده امریکا با ترکیه در خصوص ایجاد "منطقه امن" موید این نکته است. نزدیکی ترکیه به روسیه و مذاکرات دوجانبه با پوتین را می توان بیشتر برای افزایش قدرت چانه زنی اردوغان در برابر اتحادیه اروپا در نظر گرفت.

در سوی دیگر اروپای سال 2020 قرار دارد که به‌نظر می رسد برخلاف سال 2015، می‌خواهد سیم‌های خاردار را در مرزهایش محکم کند و در برابر پناهجویان مقاومت بیشتری نماید. اروپا معتقد است که هیچ گزینه دیگری برای آن وجود ندارد. اروپا مرزهای خارجی امن و پایدار می‌خواهد. به همین دلیل است که یونان را در این چالش حمایت می‌کند. اما ترجیحِ اروپا در این بحران، دستیابی به یک راه حل سیاسی و تفاهم با ترکیه حول محور موافقت‌نامه سال 2016 است. اروپا به صراحت خواهان یک راه حل اروپایی است؛ درعین حال نمی‌خواهد در برابر باج خواهی‌های ترکیه تسلیم شود.