سیاست پارسی
مناقشه آذربایجان و ارمنستان تحت تأثیر متغیرهای مداخله‌گر است

جنگ برای رسیدن به بهشت

مهدی خورسند
گرچه بطور سنتی، ماه‌های بهار و تابستان، فرصتی برای درگیری‌های کوچک و متوسط ارتش‌های جمهوری آذربایجان و ارمنستان طی تقریباً سه دهه اخیر پس از برقراری آتش‌بس جنگ قره‌باغ بوده، اما متغیرهای مداخله‌گر این بار بر روی این مناقشه تأثیر گذاشته‌اند.
2992
به گزارش سیاست پارسی، 

همسایگان شمال غربی ایران همواره به دنبال بهانه برای آغاز جنگ علیه یکدیگر هستند. منطقه قره‌باغ و بخشی از خاک آذربایجان که در سرزمین ارمنستان قرار دارد، مانند خاری در چشم دو کشور، آن‌ها را همیشه در حالت آماده‌باش جنگی تمام‌عیار قرار می‌دهد. البته این بار مدل و دلیل درگیری کمی فرق کرده و درباره ماهیت از سرگیری درگیری مستقیم دو کشور که در ظاهر یکدیگر را به نقض آتش‌بس متهم می‌کنند، عوامل دیگری پس پرده وجود دارد. این بار ردپای رژیم صهیونیستی مشهودتر از ادوار قبلی نزاع‌هاست.

اما پیش‌ از اینکه به موضوع و بررسی ابعاد ایجابی این دور از درگیری‌های دو کشور آذربایجان و ارمنستان بپردازیم، کمی باید ریشه‌ای‌تر درباره ماهیت این درگیری‌ها بحث کنیم. بذر این بحران از عهد قاجاریه و در دوره روسیه تزاری با ارمنیزه کردن قره‌باغ پاشیده شده و در دوره پساتزاری و شوروی و در زمان صدارت ژوزف استالین استمرار ماجراجویانه یافت. شیوه بذرپاشی به‌گونه‌ای صورت گرفت که گویی درهمان سال‌ها پیش‌بینی شده بود که روزی شوروی فروخواهد پاشید زیرا مزید بر ارمنی‌سازی جمعیت قره‌باغ، تقسیم‌بندی جمهوریهای شوروی در منطقه قفقاز در قالب انقطاع ژئوپولیتیک و نه اتصال ژئوپولیتیک، تحقق یافته؛ بدین معنی که میان سرزمینهای آذربایجان و در حد فاصل آذربایجان و نخجوان، اراضی ارمنستان واقع است و میان قره‌باغ ارمنی‌نشین متعلق به آذربایجان و خاک ارمنستان، شهر لاچین حلقه وصل است.

قره‌باغ یا به قول ارمنی‌ها و آذری‌ها «بهشت روی زمین»، به همان اندازه که از دیدگاه منافع استراتژیک برای ارمنی‌ها مهم بوده و هست، برای آذربایجانی‌ها نیز اهمیت داشته و دارد. قره‌باغ مرز طبیعی مسلطی بود که اگر در اختیار قدرت دیگری قرار می‌گرفت، آذربایجان را در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار می‌داد و برعکس. از نظر آذربایجانی‌ها، جلگه‌ها و ارتفاعات گنجه نه‌تنها دو منطقه ناهمگون نبودند، بلکه اجزای مکمل یک موجودیت واحد را تشکیل می‌دادند که با اقتصاد اقوام مسلمان به‌طور کامل تطابق داشت. به عقیده آن‌ها در صورت انتزاع مناطق مرتفع از جلگه‌ها، تعداد بسیاری از دامپروران مسلمان مراتع تابستانی گوسفندهای خود را از دست داده و نابود می‌شدند. آنچه ارمنی‌ها نیز برای حل‌وفصل این مسئله پیشنهاد کردند، مانند پیاده کردن یک طرح آبیاری در جلگه‌ها، استفاده از مراتعی در مناطق شمالی آذربایجان یا انعقاد معاهده‌ای میان ارمنستان و آذربایجان برای اعطای حق چَرا به دام‌های آذربایجان در مراتع قره‌باغ (ارمنستان) هیچ‌یک موردپذیرش آذربایجانی‌ها قرار نگرفت.

قره‌باغ یا به قول ارمنی‌ها و آذری‌ها «بهشت روی زمین»، به همان اندازه که از دیدگاه منافع استراتژیک برای ارمنی‌ها مهم بوده و هست، برای آذربایجانی‌ها نیز اهمیت داشته و دارد.

این منطقه جنگ‌های زیادی به خود دیده که تقریباً آخرین آن به چهار سال پیش در سال 2016 برمی‌گردد. در اوایل آوریل ۲۰۱۶ درگیری‌های خونینی بر سر منطقه قره‌باغ میان دو کشور رخ داد که دست‌کم ۱۱۰ نفر از هر دو طرف کشته شدند. در پنجم آوریل با میانجی‌گری روسیه، هر دو کشور تن به پذیرش آتش‌بس دادند. اما پیدا کردن یک راه‌حل برای مناقشه قره‌باغ کار بس دشواری است، زیرا که این مناقشه بیش از ۲۳ سال است ادامه دارد و آذربایجان و ارمنستان همدیگر را به جنگ تهدید می‌کنند. ار راه‌حل «مرحله‌ای» و یا «تعویض مناطق» صحبت‌های زیاد شده، اما هیچ‌یک از اینها نتیجه‌ای نداد. طرح «اصول مادرید» یکی از این همین راه‌حل‌ها بود که در سال ۲۰۰۷ طرفین بر سر بندهای آن مذاکره کردند. بر اساس این اصول ارتش ارمنستان از مناطق اشغالی قره‌باغ باید خارج می‌شد تا امنیت بازگشت مهاجران به این مناطق تأمین شود به نظر می‌رسد که باید شرایطی فراهم آید تا ارمنستان در مهلتی تعیین‌شده مناطق اشغالی را تخلیه کند و کریدور لاچین برای ارتباط ارمنی‌های قره‌باغ با ارمنستان ایجاد شود؛ هم‌زمان آذربایجان هم قره‌باغ را منطقه غیرنظامی اعلام کند. اگر چنین شرایطی فراهم آید یک سری تحرکات جدید برای کسب یک راه‌حل قطعی و درازمدت برای مناقشه قره‌باغ امکان‌پذیر خواهد بود و گام مهمی در جهت حل این مناقشه برداشته می‌شود.

 

بازیگران مداخله‌گر صلح

از سوی دیگر یکی از دلایل مهمی که دو کشور بر سر حل این اختلاف قدیمی کوتاه نمی‌آیند، وجود متغیرهای مداخله‌گری چون روسیه و ترکیه است. ترکیه با حمایت از آذربایجان به دلیل سیاست‌های پان‌ترکیسم بر آتش این اختلاف می‌دمد و روس‌ها هم به دلایل ایدئولوژیک و مذهبی با حمایت از ارامنه، امکان صلح را گرفته‌اند. اما علاوه بر این بازیگران مداخله‌گر، یک سرخوردگی تاریخی هم آذربایجانی‌ها را آزار می‌دهد و آن‌هم تفاهم و شرایط آتش‌بسی بود که پس از جنگ 1994 بین دو کشور منعقد شد و آذربایجان در موضع ضعف تن به این آتش‌بس داد و ارمنستان توانست استقلال این منطقه را حفظ کند. این استخوان‌لای‌زخم برای آذربایجانی‌ها باعث شد تا پای اسرائیل هم به این منطقه باز شود تا جایی که قراردادهای سنگین اقتصادی و نظامی بین باکو و تل‌آویو منعقد شده که البته به نظر می‌رسد آذربایجان بیشتر دنبال دستیابی به تکنولوژی‌های به‌روز نظامی از این قراردادها می‌گردد.

در حالی‌ که دولت باکو معتقد است روز یکشنبه نیروهای ارتش ارمنستان بدون هیچ مقدمه و دلیلی شروع به آتش توپخانه‌ای علیه نیروهای آذربایجان کرده‌اند، دولت ایروان از اقدامات مشکوک نیروهای آذربایجانی سخن گفته و آتش توپخانه خود را در پاسخ به اقدامات مشکوک آن‌ها دانسته است.

 

سرخوردگی یا نقض آتش‌بس

اما چیزی که مورد ادعای دو طرف برای ازسرگیری مناقشه عنوان شده، نقض آتش‌بس بوده، ولی آتش سرخوردگی تاریخی آذری‌ها و شانتاژ و مارش پیروزی ارمنی‌ها را می‌توان دلیل مهمی در این مناقشه عنوان کرد. مناقشه‌ای که از یکشنبه گذشته آغاز شد و تا سه‌شنبه ادامه پیدا کرد، باعث شد تا هر دو پایتخت به استثنا یک اختلاف کلیت، داستان از سرگیری درگیریها را به‌صورت مشترکی روایت کنند. اصلی‌ترین محل اختلاف در این است که چه کسی نخستین تیر را شلیک کرده است. در حالی‌ که دولت باکو معتقد است روز یکشنبه نیروهای ارتش ارمنستان بدون هیچ مقدمه و دلیلی شروع به آتش توپخانه‌ای علیه نیروهای آذربایجان کرده‌اند، دولت ایروان از اقدامات مشکوک نیروهای آذربایجانی سخن گفته و آتش توپخانه خود را در پاسخ به اقدامات مشکوک آن‌ها دانسته است.

منابع ارمنی از توافق محرمانه رژیم صهیونیستی با ارمنستان برای دادن برخی اسرار نظامی جمهوری آذربایجان به ایروان در مقابل گشایش سفارتخانه ارمنستان در اسراییل خبر دادند.

 

پای رژیم صهیونیستی هم در میان است

اما اگر نگاهی به وضعیت سیاسی – نظامی قبل از وقوع این درگیری بیندازیم، متوجه خواهیم شد که این درگیری در شرایط متفاوتی با موارد مشابه سال‌های قبل روی داد. پیش‌ از این درگیری، خبری مهم در فضای رسانه‌ای ارمنستان و جمهوری آذربایجان منتشر شد که از ورود عملیاتی اسراییل به مناقشه موجود ارمنستان و جمهوری آذربایجان حکایت داشت. به این معنا که منابع ارمنی از توافق محرمانه رژیم صهیونیستی با ارمنستان برای دادن برخی اسرار نظامی جمهوری آذربایجان به ایروان در مقابل گشایش سفارتخانه ارمنستان در اسراییل خبر دادند. این خبر با واکنش، مستشار اسراییلی دولت جمهوری آذربایجان مواجه شد که در گفت‌وگو با رسانه‌های آذربایجان، تلاش کرد این خیانت اسراییل به جمهوری آذربایجان را انکار کند. این مستشار اسراییلی دولت جمهوری آذربایجان با تأکید بر اینکه تل‌آویو و باکو همواره به همدیگر وفادار و صادق مانده‌اند، در رد ادعای منابع ارمنی مبنی بر فقدان ابتکار عمل ارتش جمهوری آذربایجان در سال جاری به علت تحویل اسرار نظامی باکو به ایروان توسط اسراییل، قبای سخنگوی وزارت دفاع جمهوری آذربایجان را پوشید و مدعی شد که ارتش جمهوری آذربایجان از برتری کامل در مقابل ارتش ارمنستان در تمامی جوانب برخوردار و قادر به انجام هرگونه عملیاتی است!

البته رژیم صهیونیستی اهداف بیشتری از ناامن بودن منطقه برای فروش تکنولوژی‌های تسلیحاتی خود دنبال می‌کند. وجود تنش در منطقه نزدیک به جمهوری اسلامی ایران، تحت‌ فشار گذاشتن ترکیه و روسیه و تغییر تمرکز بین‌المللی از اوضاع مناطق اشغالی فلسطین به قفقاز جنوبی را می‌توان از جمله اهداف این رژیم در بازیگری این مناقشه یاد کرد.